Αγουροξυπνημένος, μετά από δύο μόλις ώρες ύπνου αφού δούλευα όλο το βράδυ, προσπάθησα έντονα να κάνω τον εαυτό μου όσο το δυνατό περισσότερο «παρουσιάσιμο». Προβλεπόταν μια ήσυχη μέρα στο τμήμα επειγόντων αφού μόνο τρία άτομα περίμεναν στην αίθουσα αναμονής.
Ο καφές μπορεί να περιμένει για αργότερα σκέφτηκα και προσκάλεσα την νεαρή κοπέλα που καθόταν υπομονετικά μαζί με τον σύζυγό της και το βρέφος τους, να περάσει στο γραφείο μου. Άλλη μια μέρα δουλειάς άρχιζε…
Συμπαθητική και ιδιαίτερα εμφανίσιμη αλλά αρκετά απεριποίητη, η εικοσιεπτάχρονη Άννα κάθισε απέναντί μου, χαμογελώντας αμήχανα… κάπως διστακτικά. Με κοίταζε βαθιά στα μάτια χωρίς να γυρνάει το βλέμμα ούτε δευτερόλεπτο στο ενός μηνός βρέφος που κρατούσε ο σύντροφός της. Άρχισε να μου περιγράφει το πρόβλημά της:
– Δεν μπορώ να κοιμηθώ. Κοιμάμαι δύο ή τρεις ώρες κάθε βραδύ… Ξαπλώνω να κοιμηθώ και χιλιάδες σκέψεις με ζαλίζουν.
– Είναι κάτι καινούριο αυτό για σένα; Πότε άρχισε;
– Εδώ και ένα μήνα περίπου. Δύο μέρες πριν γεννηθεί ο Έρικ. Παρόμοιο πρόβλημα είχα πριν τρία χρόνια όταν γεννήθηκε ο Πάτρικ. Αλλά τότε το πάλεψα και τα κατάφερα. Το ξεπέρασα μόνη μου…
Είναι συχνό φαινόμενο το να αναφέρουν οι περισσότεροι ασθενείς σαν πρώτο και κυριότερο πρόβλημα τις δυσκολίες με τον ύπνο, ένα κοινό σύμπτωμα πολλών διαταραχών. Στην δεύτερη ερώτηση και μετά αρχίζει συνήθως να ξετυλίγεται το κουβάρι της διάγνωσης. καθώς και τυχόν άλλα σοβαρότερα συμπτώματα…
– Τι άλλο αισθάνεσαι; Είσαι χαρούμενη που γεννήθηκε ο γιος; Είναι πολύ όμορφος πρέπει να σου πω. Είπα χαμογελώντας και γυρίζοντας για μια στιγμή το βλέμμα μου στο βρέφος που βρισκόταν στην αγκαλιά του πατέρα του. Ήταν αρκετά ήσυχο και σχεδόν κοιμότανε.
– Αυτό είναι το μεγάλο πρόβλημα. Ενώ θα έπρεπε να πετάω απ’ τη χαρά μου, δεν μπορώ να απολαύσω ούτε στιγμή. Νιώθω συνεχώς στενοχωρημένη, αγχωμένη, νευρική, ακόμη και εκνευρισμένη. Μέχρι και τύψεις με βασανίζουνε συνεχώς. Σκέψεις ότι δεν είμαι καλή μητέρα, καλή σύζυγος και γενικά ότι δεν αξίζω για τίποτα…
Η Άννα αμήχανα, με ενοχές σχεδόν, για πενήντα ολόκληρα λεπτά μου περιέγραφε συναισθήματα και σκέψεις χαρακτηριστικότατες για τις γυναίκες που υποφέρουν από επιλόχεια κατάθλιψη. Με κοίταζε διαπεραστικά, λες και προσπαθούσε να καταλάβει αν αυτά που έλεγε είναι «φυσιολογικά», λες και φοβόταν ότι θα την κατακρίνω. Δεν γνώριζε βέβαια ότι από την κατάσταση αυτή υποφέρουν στην πραγματικότητα η μία στις 20 γυναίκες που φέρνουν στον κόσμο παιδί. Και ότι είναι μία κατάσταση ιδιαίτερα επικίνδυνη, τόσο για τη μητέρα όσο και για το βρέφος. Αφού της το εξήγησα αυτό με ρώτησε ως φυσικό για τα αίτια, τί προκάλεσε όλη αυτή τη κατάσταση και φυσικά τί μπορώ να κάνω για να την βοηθήσω.
– Τα αίτια κατ’ ακρίβεια δυστυχώς δεν είναι ακριβώς γνωστά. Γνωρίζουμε όμως ότι σχετίζεται με τις ορμονικές μεταβολές που συμβαίνουν στον οργανισμό μετά τον τοκετό, στο προκαλούμενο άγχος, στην έλλειψη ύπνου καθώς και στην κακή διατροφή. Από στατιστική άποψη παρατηρείται σε αυξημένη συχνότητα σε γυναίκες με προηγούμενο ιστορικό ψυχικής νόσου, σε περιπτώσεις όπου η εγκυμοσύνη ήταν ανεπιθύμητη καθώς επίσης όταν οι γονείς είναι άνεργοι. Είναι επίσης αρκετά ενδιαφέρον ότι πιο ευάλωτες είναι οι γυναίκες στις οποίες ο θηλασμός διακόπτεται μέσα στις πρώτες έξι εβδομάδες.
Με κοίταξε διστακτικά. Ούτε εμένα μου αρέσει να δίνω «μίνι διαλέξεις» στους ασθενείς που κάθονται απέναντί μου, αλλά πολλές φορές αυτό δεν είναι απλώς ενδιαφέρον από ενημερωτική άποψη, αλλά μπορεί να δράσει και υποβοηθητικά ως προς την ίδια την θεραπεία. Mε παρακολουθούσε όμως άραγε η Άννα τα τελευταία δύο λεπτά; Άδραξα την ευκαιρία, μόλις κούνησε το κεφάλι της… Είχαμε ακόμη επικοινωνία. Συνέχισα:
– Τα συμπτώματα που βιώνεις είναι χαρακτηριστικά για αυτή τη κατάσταση. Διαταραχές του ύπνου, συναίσθημα λύπης και άγχους, εύκολος εκνευρισμός, μειωμένη ικανότητα συγκέντρωσης και μνήμης, εύκολη κούραση και μειωμένη αντοχή καθώς και τάση να κλαίς με το παραμικρό. Και μάλιστα όλα αυτά είναι εντονότερα το απόγευμα. Έτσι δεν είναι;
– Ακριβώς έτσι, δυστυχώς… Απάντησε η Άννα. Την είχα ήδη από πριν ρωτήσει αν τις περνάνε ιδέες να βλάψει τον εαυτό της. Μου απάντησε κατηγορηματικά «όχι» γεγονός που με ανακούφισε κάπως καθώς οι ιδέες αυτοκτονίας σε σοβαρής βαρύτητας επιλόχεια κατάθλιψη δεν είναι ασυνήθιστες…
Αποφάσισα ότι η Άννα έπρεπε να αρχίσει την κατάλληλη φαρμακευτική θεραπεία με ένα αντικαταθλιπτικό φάρμακο που ονομάζεται φλουοξετίνη. Μια ουσία που επηρεάζει τα επίπεδα της σεροτονίνης στον οργανισμό και που δυστυχώς μπορεί να περάσει στο μητρικό γάλα, γεγονός που συνεπάγεται ότι ο θηλασμός μπορεί να χρειαστεί να διακοπεί. Η Άννα βέβαια είχε σταματήσει να θηλάζει ήδη οπότε το γεγονός δεν την επηρέαζε καθόλου. Ήταν πρόθυμη να δοκιμάσει την φαρμακευτική θεραπεία, σε συνδυασμό με υποστηρικτική ψυχοθεραπεία.
Κλείσαμε ραντεβού ξανά σε ένα μήνα και όταν την ξαναείδα ήταν ήδη κάπως καλύτερα. Μου είπε ότι άρχισε να βλέπει τη ζωή από μια πιο φωτεινή πλευρά και να απολαμβάνει τις στιγμές που περνάει με το νεογέννητο γιό της. Την ενημέρωσα ότι σε επόμενη εγκυμοσύνη υπάρχει αυξημένη πιθανότητα επανεμφάνισης της διαταραχής και ότι πρέπει να συνεχίσει την θεραπεία για ακόμη πέντε μήνες τουλάχιστο. Δεν της άρεσε ιδιαίτερα αυτό που άκουσε αλλά το δέχτηκε.
– Πρέπει επίσης να προσπαθήσεις να μην αμελείς τον εαυτό σου, να τρέφεσαι καλά και να διατηρήσεις τις κοινωνικές σου επαφές. Να μοιράζεσαι τα συναισθήματά σου με τον σύντροφό σου και να ξεκουράζεσαι καλά τις ώρες τουλάχιστο που κοιμάται το μωρό.
Σηκώθηκε και με κοίταξε. Τότε πρόσεξα πόσο καλοντυμένη ήτανε αυτή τη φορά. Με χαιρέτησε και έφυγε από το γραφείο μου χαμογελώντας λίγο πιο «αληθινά» από εκείνη τη πρώτη φορά που την είδα…
Από τι έπασχε λοιπόν η Άννα;
Η επιλόχεια κατάθλιψη εμφανίζεται συνήθως μέσα στις πρώτες 3-4 εβδομάδες μετά τον τοκετό στο 10-15% των γυναικών που γεννούν, ενώ σε κάθε επόμενη γέννα ο κίνδυνος είναι αυξημένος σε σχέση με την προηγούμενη. Τα χαρακτηριστικά συμπτώματα είναι παρόμοια με αυτά της κατάθλιψης, με ιδιαίτερα στοιχεία το ότι τα αισθήματα ενοχών και αναξιότητας μπορούν να εστιάζονται ως προς τη σχέση με το βρέφος (π.χ. «δεν μπορώ να φροντίσω το μωρό μου», «δεν θα γίνω ποτέ καλή μαμά»). Σε επείγουσες, ακραίες και επικίνδυνες καταστάσεις υπάρχουν σοβαρές σκέψεις αυτοκτονίας ή ακόμη και ανθρωποκτονικές ιδέες εναντίον του βρέφους. Γι αυτό είναι πολύ σημαντικό, τέτοιες καταστάσεις να αναγνωρίζονται γρήγορα από τον μαιευτήρα – γυναικολόγο ή ακόμη και από τον παιδίατρο που παρακολουθεί το παιδί. Η κατάσταση συνήθως υποχωρεί με υποστηρικτική ψυχολογική θεραπεία σε συνδυασμό με αντικαταθλιπτικά φάρμακα.
Δρ. Ιωάννης Παντζιαράς
MD, Ph.D
Ψυχίατρος και Διδάκτωρ Ψυχιατρικής
