Παιδιά με δυσκολίες συγκέντρωσης και τηλεκπαίδευση: Πώς θα τα βοηθήσουμε – Η ειδικός απαντά

Η τηλεκπαίδευση φαίνεται πως δεν θα μας «αφήσει» ούτε το 2021, τουλάχιστον όχι ακόμα. Εν αναμονή της ανακοίνωσης των νέων μέτρων για την καταπολέμηση της πανδημίας και τη λειτουργία των σχολείων, το Infokids.cy, μίλησε με την λογοθεραπεύτρια, Ελένη Ζαχάρη, για το πώς τα παιδιά που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στη συγκέντρωση ή στην ομιλία μπορούν να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, αλλά και το πώς γονείς και φροντιστές μπορούν ουσιαστικά να τα βοηθήσουν.

Παράλληλα, η κουβέντα μας επεκτάθηκε και σε άλλα ζητήματα που μπορεί να αφορούν τους γονείς, όπως η γλωσσική ανάπτυξη του παιδιού και οι παρεμβάσεις ειδικών και γονέων.

Πρόσφατα οι λογοθεραπευτές εντάχθηκαν στο ΓεΣΥ, τι σημαίνει αυτό για τους επαγγελματίες του κλάδου σας και τι για τους γονείς και τα παιδιά;

Η ένταξη της «Άλλων Επαγγελμάτων Υγείας» (ΑΕΥ) στο ΓεΣΥ ήταν αναγκαία για ένα ολοκληρωμένο σύστημα υγείας, που να ανταποκρίνεται επαρκώς στις ιατρικές και παραϊατρικές ανάγκες των πολιτών. Η παροχή καθορισμένου αριθμού συνεδριών είναι σίγουρα μια «ανάσα» για τα οικονομικά κάθε οικογένειας με παιδί που χρήζει Λογοθεραπείας, όμως ενδεχομένως κατά περιπτώσεις αυτός ο αριθμός να καλύπτει ένα πολύ μικρό ποσοστό των ετήσιων θεραπειών.

Πώς τα παιδιά που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στη συγκέντρωση ή στην ομιλία μπορούν να ανταποκριθούν καλύτερα στις απαιτήσεις της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης;

Τα νέα δεδομένα έχουν εντάξει την τηλεκπαίδευση και την τηλεθεραπεία για τα καλά στη ζωή εκπαιδευτικών, θεραπευτών, γονέων και παιδιών. Σε πολλές περιπτώσεις υπάρχουν δυσκολίες που απαιτούν τον συνδυασμό της εμπειρίας των ειδικών και της συνεργασίας τους με τους γονείς για να ξεπεραστούν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα παιδιά που αντιμετωπίζουν δυσκολίες με τη συγκέντρωση και την προσοχή.

Σε μια τέτοια περίπτωση, αρχικά θα πρέπει να διαμορφωθούν οι κατάλληλες συνθήκες στο δωμάτιο όπου θα πραγματοποιηθεί η συνεδρία. Θα ήταν προτιμότερο το παιδί να μην βρίσκεται «στην έδρα του» με όλα τα παιχνίδια του τριγύρω και τα πολλαπλά ερεθίσματα που με την πρώτη ευκαιρία θα του αποσπάσουν την προσοχή.

Επιπλέον, καλό είναι να μην υπάρχουν -όσο είναι εφικτό- εξωτερικοί θόρυβοι και το παιδί να φορά ακουστικά. Από πλευράς του θεραπευτή είναι προφανές πως θα πρέπει να οργανώσει μια αρκετά διαδραστική συνεδρία, ώστε να κρατηθεί αμείωτο το ενδιαφέρον του παιδιού.

Τέλος, προτείνεται η συμβουλευτική γονέων, προκειμένου να μπορούν να οριοθετήσουν με κατάλληλο τρόπο το παιδί και να αποτελέσουν συνδετικό κρίκο για την αποτελεσματική διαδικασία της τηλεθεραπείας.

Σχετικά με τις δυσκολίες που επιφυλάσσει η τηλεθεραπεία για τα παιδιά με διαταραχές λόγου και ομιλίας, το μόνο σίγουρο είναι πως η εκπαίδευση των γονέων σε πρώτη φάση και ο ρόλος τους ως βοηθός θεραπευτή σε δεύτερη, σε ορισμένες περιπτώσεις είναι αναπόφευκτα. Είναι τόσο ευρύ το φάσμα των συγκεκριμένων διαταραχών, τόσο ποσοτικά όσο και ποιοτικά, ώστε κάθε παιδί να χρειάζεται ένα εξατομικευμένο πρόγραμμα ανάλογα με τις ανάγκες του, της φύσης της διαταραχής, αλλά και του περιβάλλοντός του.

τηλεκπαίδευση

Μέχρι ποια ηλικία ένα παιδί πρέπει να έχει μιλήσει καθαρά ή να έχει αντιμετωπίσει τα προβλήματα στην ομιλία του;

Οι δεξιότητες λόγου και ομιλίας αναπτύσσονται κυρίως κατά τα πρώτα 5 έτη της ζωής ενός παιδιού και τελειοποιούνται μέχρι τα 9 έτη. Η πιο κρίσιμη περίοδος για τη γλωσσική ανάπτυξη του παιδιού είναι μεταξύ 18 μηνών και 5 ετών. Από τους 18 μήνες μέχρι τα 2 έτη εμφανίζονται οι πρώτες φράσεις, καθώς και η άρνηση.

Η μίμηση της οικογένειας:

Ο ρόλος της οικογένειας είναι ζωτικός σε αυτή τη φάση, καθώς το παιδί μέσω της μίμησης του προτύπου ομιλίας των ενηλίκων και της επανάληψης μαθαίνει νέες λέξεις. Μετά τα 3 έτη ξεκινά να δημιουργεί προτάσεις και η ομιλία του είναι πλέον καταληπτή και από άτομα εκτός του οικογενειακού περιβάλλοντος.

Από τα 3 έως τα 6 έτη συντελείται ταχεία ανάπτυξη των γλωσσικών ικανοτήτων. Μέχρι τα 5 έτη το παιδί κατέχει αρκετές γλωσσικές δεξιότητες, ενώ οι φθόγγοι που ενδεχομένως δεν προφέρει ακόμα σωστά είναι οι ρ,δ,σ και θ, οι οποίοι, όμως, θα πρέπει να έχουν αποκατασταθεί μέχρι να ξεκινήσει η σχολική περίοδος. Βέβαια, κάθε παιδί έχει τον δικό του ρυθμό ανάπτυξης και δεν σημαίνει πως αν δεν συμβαδίζει με κάποιο στάδιο από αυτά που αναφέρθηκαν χρειάζεται να πανικοβαλλόμαστε.

Ο κίνδυνος της αναμονής:

Από την άλλη, αν οι γονείς εντοπίζουν πολλά ελλειμματικά στοιχεία περίπου στην ηλικία των 4,5 με 5 ετών, καλό είναι να μην περιμένουν να πάει το παιδί στο σχολείο με την ελπίδα να αποκατασταθούν εκεί οι γλωσσικές του δυσκολίες, διότι αυτό ενδεχομένως ενέχει μεγαλύτερους κινδύνους.

Αν στην ηλικία των 3 ετών το παιδί έχει ιδιαίτερα φτωχό λόγο, οι γονείς μπορούν να απευθυνθούν σε έναν Λογοθεραπευτή για μια αξιολόγηση του λόγου και της ομιλίας του παιδιού.

Υπάρχει περίπτωση να δούμε καθυστέρηση στη γλωσσική αλλά και επικοινωνιακή ανάπτυξη των σημερινών μωρών και αν ναι, τι πρέπει να κάνουν οι γονείς για να αποφευχθεί αυτό;

Το διαδίκτυο και η χρήση των οθονών είχαν μπει για τα καλά στη ζωή μας, πριν ακόμα διαμορφωθεί η πραγματικότητα της πανδημίας, η οποία ενίσχυσε ακόμη περισσότερο την κατάσταση αυτή. Σύμφωνα με τις τελευταίες μελέτες, οι οδηγίες της Αμερικανικής Ακαδημίας Παιδιατρικής είναι οι εξής: μωρά ηλικίας κάτω των 18 μηνών δεν πρέπει να εκτίθενται σε καμία οθόνη, με εξαίρεση τις ζωντανές βίντεο-συνομιλίες.

Βρέφη και νήπια:

Βρέφη και νήπια ηλικίας 15 μηνών έως 2 ετών είναι πιθανό να μάθουν νέες λέξεις από εκπαιδευτικά προγράμματα, μόνο αν οι γονείς παρακολουθούν μαζί τους, επαναλαμβάνοντας τις λέξεις του βίντεο και εφιστώντας την προσοχή τους στις εικόνες-στόχους της οθόνης.

Παιδιά από 2 έως 5 ετών:

Παιδιά ηλικίας 2 έως 5 ετών μπορούν να παρακολουθούν εκπαιδευτικά προγράμματα με όριο χρόνου τη 1 ώρα ανά ημέρα και πάλι μαζί με τους γονείς, οι οποίοι θα τα βοηθήσουν να αντιληφθούν τι βλέπουν και να το συνδέσουν με την πραγματικότητα. Τα παιδιά μαθαίνουν μέσω της αλληλεπίδρασης, επομένως όταν κυριαρχεί η παθητική καθήλωση στην οθόνη δεν δημιουργούνται τέτοιου είδους ευκαιρίες.

Πώς οι γονείς θα ενισχύσουν τη γλωσσική ανάπτυξη:

Τα παιδιά ακούν πριν μιλήσουν! Βασικά βήματα που μπορούν να κάνουν οι γονείς ώστε να ενισχύσουν τη γλωσσική ανάπτυξη των παιδιών είναι τα εξής: 

  • Παίξτε μαζί τους και μιλήστε τους καθώς παίζουν.
  • Περιγράψτε το παιχνίδι τους, τους ήρωες, τις κινήσεις τους, ακόμη και αν το παιδί δεν μιλά ακόμα.
  • Διαβάστε παραμύθια και περιγράψτε τις εικόνες.
  • Ακούστε μουσική και μάθετε παιδικά τραγούδια.
  • Αν πάλι η χρήση της οθόνης παραμένει αναπόφευκτη, προσπαθήστε να εστιάσετε στην εποικοδομητική της λειτουργία. Κάντε διαπιστώσεις και απλές ερωτήσεις σχετικές με το πρόγραμμα που παρακολουθεί επαναλαμβάνοντας και χρησιμοποιώντας τις λέξεις του προγράμματος.
  • Ζητήστε του να σας περιγράψει τι έγινε στο αγαπημένο του παιδικό και σταθείτε περισσότερο στη χρήση του λόγου παρά στο αν όντως έγιναν αυτά που περιγράφει.
  • Ακόμη μπορείτε να του ζητήσετε να περιγράψει μια σκηνή από αυτό που είδε στο τηλέφωνο σε κάποιο τρίτο πρόσωπο (π.χ. παππούς-γιαγιά).
  • Επιδιώξτε τη βίντεο-συνομιλία με συγγενικά και φιλικά πρόσωπα που έχουν, επίσης, μικρά παιδιά και μοιραστείτε τις εμπειρίες σας για το χρόνο σας στο σπίτι παροτρύνοντας τα παιδιά να μιλήσουν τόσο μεταξύ τους όσο και μαζί σας.

Πώς μπορεί να αντιληφθεί ο γονιός ότι κάτι συμβαίνει και πώς θα βοηθήσει το παιδί του; Πότε πρέπει να απευθυνθεί σε ειδικό;

Οι γονείς θα πρέπει να θορυβηθούν και να απευθυνθούν σε Λογοθεραπευτή όταν:

  1. Παρατηρούν ότι το παιδί τους, κατά τη διάρκεια του πρώτου έτους, δεν ανταποκρίνεται σε θορύβους του περιβάλλοντος, παραμένει πολύ ήσυχο, δεν στρέφει το πρόσωπό του όταν ακούει την οικεία φωνή της μαμάς ή του μπαμπά, δεν επαναλαμβάνει συλλαβές όπως «μα-μα», «μπα- μπα» κλπ.
  2. Περνά τους 18 μήνες χωρίς να έχει ξεκινήσει να μιλά.
  3. Στα 2 έτη δεν ανταποκρίνεται συνειδητά με «ναι» ή «όχι», χρησιμοποιεί μόνο 2-3 δυσκατάληπτες λέξεις, οι οποίες μπορεί να μην χρησιμοποιούνται πάντα για τον ίδιο σκοπό.
  4. Στα 3 έτη έχει φτωχό λεξιλόγιο ή μιλά «μωρουδίστικα».
  5. Στα 4 έτη η ομιλία του δεν είναι καταληπτή από τους άλλους ή δεν προφέρει σωστά το μεγαλύτερο ποσοστό των συμφώνων.
  6. Συνεχίζει να έχει επεισόδια τραυλισμού μετά τα 4 έτη.

Σε κάθε περίπτωση όσο νωρίτερα ξεκινήσει η παρέμβαση, τόσο πιο αποτελεσματική θα είναι.

Το lockdown και τα παιδιά με αυτισμό

Η πανδημία έχει φέρει τα πάνω-κάτω στην καθημερινότητά μας, κάτι που αναπόφευκτα προκαλεί αναστάτωση στα μικρά παιδιά που αγαπούν το πρόγραμμα. Ακόμα περισσότερη ανάγκη για πρόγραμμα, ωστόσο, έχουν τα παιδιά με αυτισμό. Και αυτό, εξαιτίας των περιορισμών στις μετακινήσεις και στις συναθροίσεις έχει διαταραχθεί. Τα παιδιά αυτά δεν μπορούν να παρακολουθήσουν τα προγράμματά τους, τις αθλητικές τους δραστηριότητες κ.λ.π. και αυτό ταράζει τρομερά και τα ίδια και όλη την οικογένεια.

Τι συμβουλεύετε τους γονείς αυτούς; Πώς μπορούν να δημιουργήσουν ένα νέο πρόγραμμα και ποια άσκηση στο σπίτι θα μπορούσε να αποτελεί για τα παιδιά αυτά διέξοδο;

Από το Μάιο του 2013 η 5η έκδοση του διαγνωστικού συστήματος DSM απαλείφει τους όρους «αυτισμός», «σύνδρομο Άσπεργκερ» και «μη άλλως προσδιοριζόμενη» και αντικαθιστά το γενικό όρο Διάχυτες Αναπτυξιακές Διαταραχές με τον όρο Διαταραχές Αυτιστικού Φάσματος. Πρόκειται, λοιπόν, για ένα ευρύ φάσμα διαταραχών που μοιράζονται μια ομάδα συμπτωμάτων, ο συνδυασμός και η βαρύτητα των οποίων παρουσιάζουν τεράστια ποικιλία. Κάποια παιδιά, λοιπόν, θα επηρεαστούν περισσότερο από τις αλλαγές στο πρόγραμμά τους, κάποια λιγότερο, ενώ για κάποια ίσως είναι μηδαμινή αυτή η επιρροή.

Σε κάθε περίπτωση, η οικογένεια, οι φροντιστές και οι θεραπευτές των παιδιών θα πρέπει να συνεργαστούν στενά, ώστε να αποφευχθούν, το δυνατότερο, οι ανεπιθύμητες συμπεριφορές, αλλά και να διατηρηθεί η ομαλή πορεία των θεραπειών τους, να μη χαθεί η επαφή και υπάρξουν «πισωγυρίσματα», να μη χαθούν οι κατεκτημένες συμπεριφορές.

Αναλόγως των κινητικών ικανοτήτων, του γνωστικού επιπέδου και των ενδιαφερόντων του παιδιού, αλλά και του χώρου που διαθέτει το σπίτι, οι γονείς μπορούν με τη σωστή καθοδήγηση από τους ειδικούς να οργανώσουν αθλοπαιδίες, παιχνίδια με μπάλα, πρόγραμμα yoga, πρόγραμμα Zumba και χορού.

Πολλοί γονείς ανησυχούν, ότι η κοινωνική αποστασιοποίηση που έχει επιφέρει η πανδημία μπορεί να έχει ιδιαίτερα αρνητικές επιπτώσεις στην ανάπτυξη του λόγου των πολύ μικρών παιδιών, των οποίων οι επαφές με άλλα συνομήλικα μωρά έχουν αναγκαστικά περιοριστεί. Στον αντίποδα, οι ώρες τους στην οθόνη έχουν αυξηθεί σημαντικά.

Γιόγκα και αυτισμός

Η κα. Ελένη Ζαχάρη πέρα από τη λογοθεραπεία, ασχολείται επαγγελματικά με τη γιόγκα ως θεραπευτική μέθοδο. Μάλιστα, εφαρμόζει αντίστοιχα προγράμματα σε παιδιά με αυτισμό. Τα τελευταία χρόνια, μάλιστα, όλο και περισσότεροι ειδικοί προτείνουν τη γιόγκα ως εναλλακτική ενασχόληση για τα παιδιά με διαταραχές, όπως ο αυτισμός.

Πώς επωφελούνται από αυτή και μπορούν όλα τα παιδιά να παρακολουθήσουν μαθήματα;

Η γιόγκα είναι ένα ολιστικό σύστημα, το οποίο συνδυάζει αρμονικά την άσκηση του σώματος με την ηρεμία του νου. Ως μέθοδος κινησιοθεραπείας μπορεί να διδάξει στα παιδιά πώς να συγκεντρώνουν την προσοχή τους και να ησυχάζουν το μυαλό τους.

Παράλληλα, ενισχύονται η δύναμη, η ευλυγισία, η ισορροπία, η ικανότητα των παιδιών να αντιδρούν και να αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον τους. Το δημιουργικό παιχνίδι, τα γιογκικά παιχνίδια και η συνεργασία σε ζευγάρια προάγουν την κοινωνικοποίηση και τις κοινωνικές δεξιότητες.

Η θεραπευτική γιόγκα δεν βασίζεται στις γλωσσικές ή γνωστικές ικανότητες. Μέσω της σαφούς δομής του προγράμματος, της επανάληψης και του παιχνιδιού σε συνδυασμό με ένα ήσυχο περιβάλλον απαλλαγμένο από πολλαπλά ερεθίσματα μπορεί να επιτευχθεί η αισθητηριακή απευαισθητοποίηση παιδιών που βρίσκονται στο φάσμα του αυτισμού.

Άλλα οφέλη που προσφέρει η θεραπευτική γιόγκα σε παιδιά με αυτισμό είναι

  • η αισθητηριακή ολοκλήρωση
  • η βελτίωση της ιδιοδεκτικότητας, της ικανότητας, δηλαδή, του εγκεφάλου να καθορίζει τη θέση και την κίνηση του σώματος σε σχέση με το χώρο
  • η βελτίωση των κινητικών δεξιοτήτων
  • η βελτίωση της δεξιότητας παιχνιδιού
  • η ενίσχυση της γλωσσικής ανάπτυξης
  • η ενίσχυση της αυτοπεποίθησης
  • η ενίσχυση του επιπέδου επίγνωσης
  • και η ανακούφιση από το άγχος.

Κάθε πρόγραμμα θεραπευτικής γιόγκα είναι εξατομικευμένο, πράγμα που σημαίνει πως κάθε παιδί μπορεί να μυηθεί σε αυτήν, υπό την καθοδήγηση ενός εξειδικευμένου δασκάλου, ο οποίος θα έχει μελετήσει λεπτομερώς το προφίλ του, ώστε να διαμορφώσει το κατάλληλο πρόγραμμα.