Ο χωρισμός ενός ζευγαριού σίγουρα έχει διάφορες επιπτώσεις στα παιδιά. Για το θέμα αυτό συνομίλησε ο δημοσιογράφος Λουκάς Χριστοδουλίδης με τη συστημική ψυχοθεραπεύτρια, θεραπεύτρια ζεύγους και οικογενειακή διαμεσολαβήτρια (διευθύντρια Systemic Family Institute of Cyprus – www.sfic.com.cy) Βίκυ Μπαλωμένου.
Κυρία Μπαλωμένου, ο χωρισμός σίγουρα ενός ζευγαριού έχει διάφορες επιπτώσεις στα παιδιά. Πως να μιλήσουμε στα παιδιά μας για το διαζύγιο;
O κάθε χωρισμός, είναι μια επώδυνη διαδικασία που επηρεάζει όλα τα μέλη του οικογενειακού συστήματος, πόσο μάλλον τα παιδιά. Το πως αυτά θα επηρεαστούν, εξαρτάται από την ηλικιακή φάση στην οποία βρίσκονται και από το πως θα χειριστούν οι γονείς το διαζύγιο. Εάν ο χωρισμός αντιμετωπίζεται με ευαισθησία, τα παιδιά θα καταφέρουν να διαχειριστούν όλες τις αλλαγές επιτυγχάνοντας μια εσωτερική ισορροπία.
Το πώς θα ανακοινώσουν οι γονείς το διαζύγιο στο παιδί εξαρτάται από την ηλικία του παιδιού αλλά και από το φύλο του παιδιού. Για παράδειγμα, σε μικρά παιδιά οι γονείς πρέπει να αποφεύγουν πολύπλοκες φράσεις, έννοιες ενηλίκων και σύνθετες λέξεις. Πρέπει οι γονείς με απλά λόγια να εξηγήσουν τις αλλαγές και να καταλαγιάσουν τους φόβους των παιδιών για εγκατάλειψη. Επίσης, οι γονείς πρέπει συνεχώς να λένε πράγματα στο παιδί που μπορεί να μοιάζουν αυτονόητα είναι όμως πολύ σημαντικά πχ. «θα σε αγαπάμε για πάντα και θα σε φροντίζουμε», «θα έρθω να σε πάρω από το σχολείο», «ανυπομονώ να μου πεις τι έκανες στο σχολείο». Τα παιδιά έχουν ανάγκη να ακούν πως δεν είναι υπεύθυνα για το διαζύγιο, ότι ο γάμος των γονιών τους ξεκίνησε με αγάπη, ότι οι γονείς τα θέλουν και τα αγαπούν και ότι θα τα προστατεύουν πάντα. Οι γονείς χρειάζεται να αναγνωρίσουν ποιο είναι το αναπτυξιακό στάδιο των παιδιών τους και να ανταποκρίνονται στις ακριβείς ανάγκες τους, ώστε τα παιδιά να νιώσουν ασφάλεια και να προχωρήσουν εξελικτικά.
Οι γονείς γενικά είναι πολύ σημαντικό να συνεργαστούν στην ανακοίνωση του διαζυγίου, διατηρώντας τους ρόλους τους ως γονείς. Θα πρέπει να πουν στο παιδί τι συμβαίνει, το συντομότερο δυνατό, λαμβάνοντας υπόψη την ηλικία και το επίπεδο κατανόησης. Θα πρέπει συνεχώς να παρέχουν επαρκείς πληροφορίες στα παιδιά σχετικά με τις μελλοντικές οικογενειακές αλλαγές, και να καθησυχάζουν τα παιδιά για τα πράγματα που δεν θα αλλάξουν. Αν οι γονείς επιλέξουν να μιλήσουν ξεχωριστά, θα πρέπει πρώτα να συμφωνήσουν τι θα πουν. Είναι πάρα πολύ σημαντικό και οι δυο γονείς να γνωρίζουν τι πληροφορίες έχει το παιδί. Το παιδί θα ελέγχει συχνά την αξιοπιστία του τι του έχει ειπωθεί, ρωτώντας και εκμυστηρεύοντας πράγματα σε κάθε γονιό ξεχωριστά.
Οι γονείς θα πρέπει να ενθαρρύνουν τα παιδιά να κάνουν ερωτήσεις και θα πρέπει να είναι προετοιμασμένοι για ερωτήσεις που αντανακλούν τις ανησυχίες του παιδιού. Οι γονείς θα πρέπει να βεβαιώνουν τα παιδιά τους ότι τα αγαπούν και θέλουν να έχουν συνεχείς σχέσεις μαζί τους και να δίνουν το μήνυμα στα παιδιά ότι έχουν το έλεγχο της κατάστασης και ότι τα πράγματα θα βελτιωθούν και θα επέλθει ισορροπία.
Σε ένα διαζύγιο τόσοι οι σύζυγοι όσο και τα παιδιά περνούν από διάφορες ψυχολογικές και συναισθηματικές μεταπτώσεις. Δώστε μας μια ξεκάθαρη εικόνα για το τι βιώνουν και οι μεν και οι δεν.
Το διαζύγιο αποτελεί μια από τις πιο συγκεχυμένες και δύσκολες εμπειρίες που μπορεί να βιώσει κάποιο άτομο. Διαταράσσει τις σχέσεις του, την αίσθηση της συνέχειας στη ζωή, τον ίδιο τον πυρήνα της ταυτότητάς του. Η αίσθηση της απώλειας και θλίψης στο τέλος ενός γάμου συγκρίνεται με αυτήν του θανάτου ενός αγαπημένου προσώπου. Ο θρήνος και ο πόνος δεν αφορά μόνο την απώλεια της σχέσης και της οικογένειας στην μορφή που ήταν, αφορά επίσης την απώλεια των ονείρων που δεν θα πραγματοποιηθούν.
Αυτό είναι αρκετά επώδυνο. Εκτός από τον πόνο και την στενοχώρια οι σύντροφοι μπορεί να νιώθουν θυμό και οργή. Αυτά τα συναισθήματα μπορεί να εκφράζονται ανοιχτά με διατύπωση κατηγοριών και συγκρούσεις ή καλυμμένα, με ειρωνείες και χαμόγελα. Όταν ο χωρισμός είναι απρόσμενος, μπορεί να υπάρχει και μια αίσθηση σοκ και τραύματος που μπορεί να συνεχιστούν αρκετό καιρό μετά το διαζύγιο. Επίσης κάποιος μπορεί να βιώνει ενοχές, αν αυτός ζήτησε τον χωρισμό, ή χαμηλή αυτοεκτίμηση, ιδίως αυτός που δεν επέλεξε το τέλος της σχέσης. Η απώλεια της αυτοεκτίμησης μπορεί να εκδηλωθεί με διάφορους τρόπους, όπως ανησυχία για το μέλλον, κατάθλιψη, αυτό- ενοχοποίηση, ταπείνωση και θυμό. Επίσης οι σύντροφοι μπορεί να αισθάνονται άγχος, ανασφάλεια και φόβο για το μέλλον.
Τα παιδιά από την δική τους πλευρά βιώνουν και αυτά μια σειρά από έντονα συναισθήματα: Βιώνουν θρήνο για την απώλεια της οικογένειας, όπως τη γνωρίζουν έως τώρα, βιώνουν ανασφάλεια και συχνά αγωνιούν ότι θα υποστούν περαιτέρω απώλειες, όπως την απώλεια και των δύο γονέων.
Η αντίδραση του παιδιού στο χωρισμό μπορεί να ακολουθήσει το πρότυπο της κάθε μετατραυματικής αντίδρασης, δηλαδή σοκ και μούδιασμα στην αρχή, στη συνέχεια αυτοκριτική και επίπληξη, στη συνέχεια θυμό και τέλος αποδοχή και προσαρμογή, θρηνώντας την απώλεια του παρελθόντος. Νιώθουν φοβισμένα και μπερδεμένα και κάποιες φορές λειτουργούν για ένα μικρό χρονικό διάστημα σε ένα κατώτερο αναπτυξιακό επίπεδο σε σχέση με την ηλικία τους. Μερικά παιδιά, πιστεύουν ότι ευθύνονται για το χωρισμό και γίνονται τόσο φοβισμένα μήπως κάνουν το παραμικρό λάθος με αποτέλεσμα να γίνονται αφύσικα και ανησυχητικά επιμελή σε όλα τα επίπεδα.
Ο φόβος μήπως πληγωθούν και προδοθούν μερικές φορές μπορεί να εξαπλωθεί και σε άλλες σχέσεις που είναι σημαντικές για το παιδί. Τα παιδιά μπορεί να αισθάνονται ότι δεν μπορούν να επιβαρύνουν τους γονείς με τις ανησυχίες τους και δεν μιλάνε ανοιχτά για τη θλίψη τους. Οι γονείς πρέπει να είναι σε εγρήγορση, να δίνουν χώρο και να ενθαρρύνουν τα παιδιά να εκφράσουν κάθε σκέψη και συναίσθημα ώστε να καθησυχάζονται.
Τι σημαίνει “καλό” ή “κακό” διαζύγιο ειδικά όταν έχουμε παιδιά;
Ο πόνος, η απογοήτευση, ο θυμός που νιώθουν οι σύζυγοι μπορεί να οδηγήσει σε κλιμακούμενες συγκρούσεις μεταξύ τους όπου το κέντρο βάρος στην επικοινωνία τους είναι πλέον είναι η επίρριψη ευθυνών για το τέλος της σχέσης και η απαξίωση κάθε καλού που βίωσαν. Σε αυτό το συγκρουσιακό κλίμα τα παιδιά βρίσκονται «ανάμεσα» στους δυο γονείς, πληγώνονται, νιώθουν ανασφάλεια, νιώθουν ενοχές όταν βρίσκονται με τον ένα γονιό, παίρνουν γονεϊκό ρόλο απέναντι στον άλλο γονιό. Οι σύζυγοι είναι τόσο απορροφημένοι από το δικό τους βίωμα, είναι τόσο πληγωμένοι και θυμωμένοι που δεν μπορούν να αντιληφθούν τα συναισθήματα και τις ανάγκες των παιδιών και κατά συνέπεια δεν μπορούν να ανταποκριθούν επαρκώς στον γονεϊκό τους ρόλο.
Από την άλλη πλευρά σε ένα «καλό διαζύγιο» οι δυο σύντροφοι κατανοούν τις διεργασίες που πραγματοποιούνται κατά τη διάρκεια του διαζυγίου, αναγνωρίζουν και διαχειρίζονται τα συναισθήματα τους. Σε ένα «καλό διαζύγιο» οι γονείς είναι σε θέση να επεξεργαστούν το θυμό και την απογοήτευση για την απώλεια που βίωσαν, ενώ παράλληλα, διατηρούν τη γονεική τους συμμαχία και τη δέσμευση απέναντι στα παιδιά τους.
Το «καλό διαζύγιο» επιτρέπει στα ζευγάρια να κλείσουν ένα κεφάλαιο της ζωής τους και να προχωρήσουν προς το μέλλον με ελπίδα και αξιοπρέπεια. Είναι μια διαδικασία που στοχεύει στη μείωση του πόνου και της ανασφάλειας που μπορεί να συνοδεύει το διαζύγιο και στην ανεύρεση μιας νέας ισορροπίας για όλους. Σε αυτή την περίπτωση το διαζύγιο είναι μεν επώδυνο για τα παιδιά , αλλά η συνεχής στήριξη από τους γονείς και το περιβάλλον και οι ομαλές συνθήκες διαβίωσης τα βοηθούν να προσαρμοστούν και να ωριμάσουν.
Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι μιλούν θετικά ο ένας γονιός για τον άλλο, παραδίδει ο γονιός το παιδί στον άλλο γονιό, εύχεται ο γονιός «να περάσετε όμορφα» στο παιδί όταν επισκέπτεται τον άλλο γονιό, συνεργάζονται και επικοινωνούν για τα πρακτικά θέματα που προκύπτουν. Ένα «καλό διαζύγιο» απαιτεί προσεχτική σκέψη, υποστήριξη και προετοιμασία για να αντιμετωπιστούν οι προκλήσεις που προκύπτουν στην κάθε φάση.
Πολλές φορές οι γονείς προτιμούν να μείνουν μαζί μόνο για το «καλό των παιδιών» και να μην πάρουν διαζύγιο. Θα λέγατε ότι είναι μια σωστή κίνηση αυτή;
Αυτό εξαρτάται από το είδος της σχέσης που έχει το ζευγάρι. Αν τα παιδιά εκτίθενται σε ένα έντονα συγκρουσιακό και τοξικό οικογενειακό κλίμα, αν οι γονείς είναι τόσο απορροφημένοι από τις συγκρούσεις τους και την μεταξύ τους κακή σχέση που τα παιδιά παραμελούνται ή «εργαλειοποιούνται», ή αν απουσιάζει οποιαδήποτε συναισθηματική και ζεστή σχέση μέσα στο σπίτι, ίσως η απόφαση να μένουν μαζί για το καλό των παιδιών να μην είναι μια σωστή κίνηση. Το διαζύγιο μπορεί να είναι επώδυνο για τα παιδιά, η μακροχρόνια όμως έκθεση σε συγκρουσιακό περιβάλλον έχει μεγαλύτερες και πιο έντονες αρνητικές συνέπειες στην ψυχοκοινωνική ανάπτυξη των παιδιών.
Ακόμη και αν δεν υπάρχουν συγκρούσεις, αλλά οι σύζυγοι είναι δυστυχισμένοι και αυτό μπορεί να εκφράζεται με κατάθλιψη ή άλλα συμπτώματα που πάλι απορροφούν ενέργεια από τους γονείς εμποδίζοντας τους να ανταποκριθούν στο γονεϊκό τους ρόλο, ίσως το να μένουν μαζί για καλό των παιδιών πάλι να μην είναι σωστή κίνηση.
Σε κάθε περίπτωση όμως ένα διαζύγιο είναι μια πολύ σοβαρή απόφαση η οποία θα πρέπει να αποφασίζεται με προσοχή και σκέψη από το ζευγάρι και όχι βιαστικά. Το ζευγάρι αξίζει να διερευνήσει αν υπάρχει δυνατότητα μέσω μιας θεραπείας ζεύγους να αλλάξει κάτι στη σχέση του. Αν δεν μπορεί να αλλάξει κάτι, τότε το διαζύγιο αποτελεί μια επιλογή και το ζευγάρι έχει ευθύνη να διαχειριστεί το διαζύγιο με τρόπο που να προστατέψει τα παιδιά βοηθώντας τα να προσαρμοστούν όσο πιο ομαλά γίνεται στις αλλαγές που θα ακολουθήσουν.
Πολλοί διαζευγμένοι γονείς έχουν βρει έναν νέο σύντροφο για να συνεχίσουν τη ζωή τους. Πώς μιλάμε στα παιδιά μας Kυρία Μπαλωμένου για τη νέα μας σχέση και πώς “συστήνουμε” τον νέο μας σύντροφο;
Πολλοί προχωρούν μετά το διαζύγιο σε μια σχέση. Αυτό είναι κάτι υγιές και φυσικό. Το πρώτο διάστημα, στο οποίο γνωρίζεις το σύντροφο σου, είναι καλό να αποφεύγεται η γνωριμία του με τα παιδιά. Είναι πιο σημαντικό σε αυτό διάστημα να επικεντρωθείς στην σχέση, στις ανάγκες σου, να αναστοχαστείς τι σου προσφέρει, πως νιώθεις, να περάσεις καλά. Μπορεί αυτή η σχέση να μην αντέξει ή να διαπιστώσεις ότι δεν σου ταιριάζει ο σύντροφος. Στα παιδιά που έχουν βιώσει την απώλεια της σχέσης των δυο γονιών, έχει κλονιστεί η πίστη στις σχέσεις. Είναι σημαντικό οι γονείς να έχουν έγνοια να βοηθήσουν τα παιδιά να πιστέψουν στην δέσμευση και στις σχέσεις. Αν τα παιδιά βιώνουν συνεχείς απώλειες σχέσεων των γονιών, ή βιώνουν ότι οι σχέσεις είναι ευκαιριακές τότε κλονίζεται ακόμη περισσότερο η εμπιστοσύνη στη σύνδεση επηρεάζοντας τις δικές τους μελλοντικές σχέσεις.
Αν η σχέση μοιάζει να προχωρά, τότε είναι η στιγμή να συστήσετε το σύντροφό σας. Στην αρχή μπορεί να συστηθεί ως φίλος/η. Μπορεί να περνάτε χρόνο όλοι μαζί σε δραστηριότητες που αρέσουν σε όλους σας. Στη συνέχεια μπορεί να αναφερθεί στα παιδιά ο ρόλος του/της συντρόφου στην ζωή σας. Μην ζητήσετε από τα παιδιά την άδεια ή τη συμβουλή τους. Πείτε ότι βάλατε τον άνθρωπο αυτό στην ζωή σας με δική σας απόφαση και ελπίζετε να γίνουν φίλοι, κάτι που πρέπει συνεχώς να το ενθαρρύνετε αλλά σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να το επιβάλετε.
Και διαβεβαιώνετε συνεχώς τα παιδιά ότι τίποτα δεν θα αλλάξει στη σχέση σας, ότι δεν θα σας χάσουν. Όταν εμφανίζεται ένας νέος σύντροφος στην ζωή ενός γονιού, το παιδί συνειδητοποιεί ότι το διαζύγιο είναι πλέον πραγματικότητα και ίσως να σοκαριστεί. Ίσως να νιώθει ένταση καθώς η σχέση θα εξελίσσεται, και να έχει εκρήξεις, ή να μεταφέρει κριτική από τον/την πρώην σύντροφο. Άλλα παιδιά μπορεί να μην εκφράζουν τα συναισθήματα τους και να κλείνονται στον εαυτό τους. Πρέπει ο γονιός να δίνει τον χώρο στο παιδί και να το ενθαρρύνει να εκφράζει τους προβληματισμούς του και τα συναισθήματα του. Και είναι σημαντικό ο γονιός να μπορεί να αντιληφθεί αν κάτι στους προβληματισμούς του παιδιού είναι αληθές, κάτι που ο ίδιος δεν έχει αντιληφθεί σχετικά με το νέο σύντροφο. Φυσικά η ηλικία των παιδιών παίζει σημαντικό ρόλο στον τρόπο που θα αντιμετωπίσουν τον νέο ή νέα σύντροφο.
Τα πράγματα γίνονται πιο πολύπλοκα αν και ο/η σύντροφος έχει παιδιά από προηγούμενο γάμο, κάτι που είναι πολύ σύνηθες. Πρέπει να θυμούνται οι ενήλικες ότι δεν πρέπει να βιάζονται, χρειάζεται προετοιμασία και σχεδιασμό πως θα γίνει το κάθε βήμα ώστε να γίνει ομαλά η μετάβαση και να αντιμετωπιστούν με ψυχραιμία, κατανόηση και ευαισθησία οποιεσδήποτε αντιδράσεις. Αν υπάρχουν προβλήματα με τους πρώην συζύγους ίσως χρειαστεί να απευθυνθούν σε οικογενειακό διαμεσολαβητή για να συμφωνηθούν κάποια βήματα ώστε να προφυλαχτούν τα παιδιά από μια εμπόλεμη κατάσταση που θα τα επιβαρύνει έντονα.
Κλείνοντας, στο Systemic Family Institute of Cyprus προσφέρεται οικογενειακή διαμεσολάβηση. Εκεί είστε η Επιστημονική Υπεύθυνη του Ινστιτούτου και θα ήθελα να μας πείτε τι είναι η οικογενειακή διαμεσολάβηση και ποιους αφορά;
Στο Systemic Family Institute of Cyprus προσφέρουμε το πρόγραμμα The good Divorce Process όπου τα ζευγάρια και τα άτομα μπορούν να στηριχτούν σε αυτή την ευάλωτη και απαιτητική φάση της ζωής τους ώστε να μπορούν να δημιουργήσουν μια νέα ισορροπία και να ανταποκριθούν σωστά στον γονεϊκό τους ρόλο. Στο πλαίσιο αυτού του προγράμματος προσφέρουμε οικογενειακή διαμεσολάβηση.
Σκεφτείτε ότι το ζευγάρι σε αυτή τη δύσκολη και απαιτητική φάση, ενώ βιώνει έντονα συναισθήματα πόνου, θυμού, οργής, ανασφάλειας, φόβου, καλείται να πάρει αποφάσεις που αφορούν τα παιδιά, τα περιουσιακά, τη διατροφή κά. Πολλές φορές τα συναισθήματα αυτά εμποδίζουν να συμφωνήσουν οι δυο σύζυγοι και καταφεύγουν σε δικαστικές διαμάχες που έχουν τεράστιο οικονομικό και συναισθηματικό κόστος για όλους. Μέσω της οικογενειακής διαμεσολάβησης το ζευγάρι επιχειρεί εξωδικαστικά, με την βοήθεια του Διαμεσολαβητή, να καταλήξει σε μια βιώσιμη και αμοιβαία ικανοποιητική συμφωνία σε σχέση με τις οικογενειακές τους διαφορές.
Οι διαφορές που διαμεσολαβούνται μέσω της οικογενειακής διαμεσολάβησης είναι: η άσκηση γονικής μέριμνας/επιμέλεια παιδιού, η επικοινωνία παιδιού με γονέα που δεν διαμένει μαζί του και με άλλους συγγενείς, η διατροφή παιδιών, ο τόπος κατοικίας του παιδιού, η καθημερινότητα του παιδιού και η συμμετοχή των γονέων σε αυτή, η χρήση της οικογενειακής στέγης, η διατροφή του άλλου συζύγου ή συντρόφου, οι περιουσιακές σχέσεις συζύγων ή συμβίων, όλα τα οικονομικά θέματα που προκύπτουν από το χωρισμό.
Σκοπός της οικογενειακής διαμεσολάβησης είναι το ζευγάρι ή οι πρώην σύντροφοι, μέσω τη διαμεσολάβησης να καταλήξουν σε κοινές αποφάσεις για τη διευθέτηση των οικογενειακών τους διαφορών που αφορούν ένα ή και περισσότερα από τα παραπάνω θέματα. Όσον αφορά τη συμφωνία που καταρτίζεται στο πλαίσιο οικογενειακής διαμεσολάβησης, ο οικογενειακός νόμος ορίζει ότι η συμφωνία στην οποία καταλήγουν τα μέρη στο πλαίσιο της διαδικασίας οικογενειακής διαμεσολάβησης, καταρτίζεται εγγράφως, υπογράφεται από όλα τα μέρη, και έχει την ισχύ εκτελεστού εγγράφου.
Η οικογενειακή διαμεσολάβηση είναι ένας δημοφιλής θεσμός για την επίλυση των οικογενειακών διαφορών στο εξωτερικό. Στην Κύπρο θεσμοθετήθηκε με τον νόμο περί Διαμεσολάβησης σε Οικογενειακές Διαφορές Νόμο του 2019. Στο Ινστιτούτο προσφέρεται από εμένα προσωπικά. Είμαι εγγεγραμμένη οικογενειακή διαμεσολαβήτρια στο μητρώο του Υπουργείου Δικαιοσύνης με αριθμό μητρώου 4.
Διαβάστε επίσης
Εγκαινιάστηκαν το Σάββατο τα Χριστουγεννιάτικα Χωριά της Κύπρου
Υπό κράτηση γονείς για σεξουαλική κακοποίηση του 5χρονου παιδιού τους
