Χορτάσαμε τηλεοπτικό κανιβαλισμό και πολιτικές ληρολογίες περί σχολικής βίας, ώρα να δούμε και πως την αντιμετωπίζουμε. Τέτοιες μέρες πριν από δύο χρόνια μάς είχε συγκλονίσει η φυλάκιση δεκαπεντάχρονου που βρέθηκε ένοχος για “σεξουαλική εκμετάλλευση μαθήτριας με ήπια νοητική στέρηση”. ΄Εγραψα τότε πως “στο εδώλιο δίπλα από τα παιδικά χεράκια με τις χειροπέδες θα΄ πρεπε να΄ χαμε καθίσει κι εμείς, γονιοί και δάσκαλοι που εγκληματήσαμε, που δεν καταφέραμε να βάλουμε όρια στα παιδιά μας, που τα ξεφορτωθήκαμε μ΄ ένα κινητό και μιαν οθόνη, που τα δηλητηριάζουμε καθημερινά με τη βία την οικογενειακή, την κοινωνική, την τηλεοπτική, τη λεκτική, την ψυχολογική, τη σεξουαλική, που δεν έχουμε να τους δώσουμε κανόνα ζωής και πυξίδα βίου.
Η σχολική βία κατακλύζει και πνίγει λύκεια και γυμνάσια, δημοτικά και νηπιαγωγεία και φορές στοχεύει δασκάλους και καθηγητές ακυρώνοντας και συντρίβοντας ολόκληρο το εκπαιδευτικό μας οικοδόμημα. Τα ανεξέλεγκτα ορμέμφυτα, ο αυθορμητισμός, ο εξτρεμισμός, η ανέχεια, η κοινωνική απόρριψη οδηγούν στη βίαιη και εγκληματική συμπεριφορά. Τη γενετική προδιάθεση ενισχύουν η οικογενειακή μιζέρια, το αναποτελεσματικό σχολείο και η κοινωνική διαφθορά.
Μήτρα και τροφός της βίας η δυσλειτουργική οικογένεια μ΄ έναν βάναυσο, μέθυσο, τζογαδόρο ή γυναικά πατέρα, μια μητέρα αδιάφορη και απούσα που δια βίου σφραγίζουν την παιδική ψυχή διαιωνίζοντας την κοινωνική και εθνική μας αθλιότητα. Η εξυγίανση της οικογένειας, η καλλιέργεια πλούσιας επικοινωνίας μεταξύ των μελών και η ανάπτυξη κοινωνικής δεξιότητας είναι για την καταπολέμηση της βίας “condiciones sine quibus non”. Για τη στήριξη της προβληματικής οικογένειας και την καλλιέργεια κουλτούρας μη – βίας είναι απαραίτητη η συνεργασία σπιτιού – σχολείου που κατά τη γνώμη μου αποτελεί τον πιο αδύνατο κρίκο της εκπαιδευτικής διαδικασίας και τον σημαντικότερο λόγο της εκπαιδευτικής μας αθλιότητας. Η οργάνωση παγκυπρίου εύρους σεμιναρίων γονέων, σε κάθε πόλη και σε κάθε χωριό με θέματα την προσχολική αγωγή και την αποτελεσματική συνεργασία γονιού – δασκάλου μπορεί να αποτελέσει το πρώτο βήμα για την αναβάθμιση του οικογενειακού και σχολικού περιβάλλοντος και τη βελτίωση της συμπεριφοράς αλλά και της επίδοσης των μαθητών μας. Η ουσιαστική, καίρια παρέμβαση στην προβληματική οικογένεια με τον ρηξικέλευθο θεσμό του δασκάλου – επισκέπτη μπορεί να βελτιώσει σημαντικά το οικογενειακό περιβάλλον και να εκριζώσει την οικογενειακή και σχολική βία. Είχα την ευκαιρία να παρακολουθήσω στα πλαίσια ευρωπαϊκού προγράμματος επιμόρφωσης στο Λάντοντερυ της Β. Ιρλανδίας τη λειτουργία του θεσμού σε φτωχές, αμόρφωτες ή προβληματικές οικογένειες. Οι γονείς με την παιδαγωγική καθοδήγηση του δασκάλου βάζουν όρια, παρεμβαίνουν σωστά και αποτελεσματικά ως άμεση απάντηση στη βίαιη συμπεριφορά του παιδιού, το ανατροφοδοτούν ψυχικά, μακριά από προσβολές και απαράδεκτες σωματικές τιμωρίες που εξευτελίζουν την παιδική ψυχή και μειώνουν την αυτοεκτίμηση.
Επενδύοντας σήμερα στην οικογένεια ενισχύουμε την κοινωνική συνοχή και προλαβαίνουμε πολλαπλάσιες δαπάνες για κοινωνική στήριξη και ευημερία.
Επί Αγγλοκρατίας λειτουργούσε άτυπα ο θεσμός του δασκάλου – επισκέπτη με τη συμβατική υποχρέωση παραμονής του στην κοινότητα. Θυμάμαι την πρώτη μου δασκάλα, τη δεσποσύνη Ελένη, άγιο το χώμα που τη σκεπάζει, Κυριακές και σχόλες κι απογεύματα, άμισθη οικοδιδασκάλισσα να βοηθά κατ΄ οίκον όσα παιδιά δυσκολεύονταν, κι εμείς να τη λατρεύουμε, να κουβαλάμε πού και πού κανένα κούτσουρο υπό μάλης για τη σόμπα της και κανένα αυγό για το πρωινό της. O tempora, o mores!
Στις ΗΠΑ η έρευνα έχει δείξει ότι οκτώ στους δέκα θανατοποινίτες είχαν υποστεί ως παιδιά εξευτελιστική βία. Στο Institute of Education του Πανεπιστημίου του Λονδίνου τη δεκαετία του ΄80 έρευνα που είχαμε κάμει σε συνεργασία με τον Σύνδεσμο Εκπαιδευτικών Αντιτιθεμένων στη Σωματική Βία, S.T.O.P.P (Society of Teachers Opposed to Physical Punishment) έδειξε ότι στις εκπαιδευτικές περιφέρειες που απαγορευόταν η σωματική τιμωρία τα επίπεδα σχολικής αλλά και οικογενειακής βίας ήταν σημαντικά χαμηλότερα. Η S.T.O.P.P αυτοδιαλύθηκε το 1986 με τη διά νόμου κατάργηση της σωματικής τιμωρίας στα δημόσια σχολεία.
Πολλοί μαθητές γυρνάνε στο σπίτι χωρίς να υπάρχει κάποιος ενήλικας να τους περιμένει. Τα περισσότερα βίαια ή και εγκληματικά επεισόδια καταγράφονται μετά το πέρας των μαθημάτων. Σημαντική βοήθεια για τους εργαζόμενους γονείς είναι η δημιουργία κέντρων νεότητος όπου οι μαθητές να διοχετεύουν την ενεργητικότητά τους σε ένα ασφαλές επιτηρούμενο περιβάλλον.
Μεγάλο μερίδιο ευθύνης για τη σχολική βία φέρει και το σχολείο. Ο άκρατος συντεχνιασμός έχει μολύνει την ψυχή του δασκάλου, έχει ακυρώσει τον παιδαγωγικό του ρόλο, τον μετέτρεψε από λειτουργό και παιδαγωγό σε μεταπράτη και καλοπληρωμένο υπάλληλο που αδυνατεί πια να καταστήσει το μάθημά του “ψυχής ολκόν από του γιγνομένου επί το όν” Πλάτων (Πολιτεία, 521d) και να μεταγγίσει αρχές, αξίες και ιδανικά. Πολύτιμοι θεσμοί που διασφαλίζουν το απαραίτητο παιδαγωγικό κλίμα έχουν θυσιαστεί στον συνδικαλιστικό βωμό της ήσσονος προσπάθειας και του λαϊκισμού. Ο θεσμός του Υπεύθυνου Καθηγητή (Υ-Κ) που στοιχίζει στο φορολογούμενο €4.000.000 ετησίως εκφυλίζεται. Νιόβρης πια και οκτώ στα δέκα γειτονόπουλά μου στο Δάλι αγνοούν ακόμα και το όνομα του (Υ-Κ) που πληρώνεται για να λειτουργεί loco parentis. Οι επτά αναπληρώσεις εξαντλούνται μεσούντος του χειμώνος και οι μαθητές καθίστανται τρόφιμοι των γειτονικών σφαιριστηρίων με ό,τι αυτό κι αν συνεπάγεται. Η παιδαγωγούσα εφημέρευση υπολειτουργεί αφήνοντας ελεύθερο το πεδίον στους bullies και τους μηχανόβιους.
Τα σχολεία χρειάζονται συστηματική αναδόμηση εκ των κάτω, δασκάλους που να΄ ναι ερωτευμένοι μ΄ αυτό που κάνουν, που να΄ χουν το απαιτούμενο τάλαντον για ν΄ ανοίγουν γέφυρα παιδείας που να ενεργοποιεί τον μηχανισμό της παιδευτικής πράξης και να χτίζει ανθρώπους.
Χρειάζονται ριζικές αλλαγές με νέους θεσμούς ρηξικέλευθους και αποτελεσματικούς, με έγκυρη και αξιόπιστη αξιολόγηση των ικανοτήτων, των γνώσεων και του ενθουσιασμού του δασκάλου, με την ενεργοποίηση των Συλλόγων Γονέων και τη διεύρυνση ρόλου και υποχρεώσεων, με το δικαίωμα κρίσης των δασκάλων, ακόμα και με την ημερήσια περιοδική παρουσία γονιού στο σχολείο όλες τις ώρες λειτουργίας.
Η εκπαίδευση έχει πάψει πια να είναι ο απρόσιτος για τον φορολογούμενο “μυστικός κήπος”.
Κυριάκος Σάββας Σέπος
Φιλόλογος – εταίρος τουLondon Institute of Education
