Πώς μπορεί ένας εκπαιδευτικός να διατηρήσει την τάξη χωρίς να περνά το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας κάνοντας παρατηρήσεις, επιπλήξεις και τιμωρίες; Η απάντηση που προτείνεται μέσα από ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα στη Σουηδία είναι διαφορετική από όσα έχουμε συνηθίσει: αντί να περιμένουμε από τα παιδιά να κάνουν λάθος για να αντιδράσουμε, δημιουργούμε από πριν τις συνθήκες που τα βοηθούν να συνεργάζονται.
Την προσέγγιση αυτή μελετά εδώ και περισσότερα από 20 χρόνια ο Martin Karlberg, αναπληρωτής καθηγητής Διδακτικής στο Πανεπιστήμιο της Ουψάλα. Η δουλειά του επικεντρώνεται στη δημιουργία ενός σχολικού περιβάλλοντος όπου οι μαθητές μπορούν να αισθάνονται ασφαλείς, να συμμετέχουν ενεργά και να μαθαίνουν χωρίς να αποκλείονται.
Το σουηδικό πρόγραμμα που αλλάζει την προσέγγιση στην πειθαρχία
Το πρόγραμμα ονομάζεται IBIS (Inclusive Behavioural Support in Schools), δηλαδή Συμπεριληπτική Υποστήριξη Συμπεριφοράς στα Σχολεία.
Η βασική του ιδέα είναι ότι η καλή συμπεριφορά δεν καλλιεργείται μόνο με κανόνες και συνέπειες. Χρειάζεται ένα σταθερό πλαίσιο, σαφείς προσδοκίες, συγκεκριμένες καθημερινές συνήθειες και θετικές σχέσεις ανάμεσα στους εκπαιδευτικούς και τους μαθητές.
Σύμφωνα με το Πανεπιστήμιο της Ουψάλα, το πρόγραμμα βασίζεται σε αντίστοιχες προσεγγίσεις που έχουν εφαρμοστεί στις ΗΠΑ και τη Νορβηγία. Στόχος του είναι να δημιουργήσει μια θετική σχολική κουλτούρα, η οποία ενισχύει τόσο τη μαθησιακή πορεία όσο και τις κοινωνικές δεξιότητες των παιδιών.
«Δημιουργούμε τις συνθήκες ώστε να είναι πιο εύκολο να κάνουν το σωστό»
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της φιλοσοφίας IBIS είναι ότι οι εκπαιδευτικοί δεν περιμένουν απλώς να εμφανιστεί μια προβληματική συμπεριφορά για να αντιδράσουν.
Όπως εξηγεί ο Martin Karlberg, η προσέγγιση είναι προληπτική: αντί να επιβραβεύονται μόνο όσοι συμπεριφέρονται σωστά και να τιμωρούνται όσοι κάνουν λάθη, το σχολείο προσπαθεί να διαμορφώσει ένα περιβάλλον στο οποίο τα παιδιά μπορούν ευκολότερα να ανταποκριθούν στις προσδοκίες.
Αυτό σημαίνει ότι οι κανόνες πρέπει να είναι ξεκάθαροι, οι μαθητές να γνωρίζουν τι αναμένεται από αυτούς και οι εκπαιδευτικοί να εφαρμόζουν σταθερές πρακτικές στην καθημερινή σχολική ζωή.
Λιγότερες φωνές, περισσότερη συνέπεια
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο του προγράμματος είναι η προσπάθεια να περιοριστούν οι συνεχείς επιπλήξεις και οι παρατηρήσεις.
Σύμφωνα με τον Karlberg, η διαρκής επίπληξη μπορεί να επιβαρύνει τη σχέση εκπαιδευτικού και μαθητή, χωρίς να εξασφαλίζει μακροπρόθεσμη αλλαγή στη συμπεριφορά.
Αυτό δεν σημαίνει ότι καταργούνται τα όρια ή ότι τα παιδιά μπορούν να κάνουν ό,τι θέλουν. Αντίθετα, το πρόγραμμα δίνει ιδιαίτερη σημασία στη σταθερότητα, στη σαφήνεια και στην κοινή αντιμετώπιση των κανόνων από όλους τους ενήλικες του σχολείου.
Τι συμβαίνει όταν όλο το σχολείο ακολουθεί την ίδια φιλοσοφία;
Στο IBIS δεν συμμετέχουν μόνο οι δάσκαλοι. Στην εφαρμογή του προγράμματος μπορούν να εμπλέκονται η διεύθυνση, οι εκπαιδευτικοί, οι εργαζόμενοι στις δραστηριότητες του σχολείου, ακόμη και το προσωπικό της τραπεζαρίας.
Ο λόγος είναι απλός: τα παιδιά χρειάζονται ένα συνεπές περιβάλλον σε όλους τους χώρους όπου περνούν την ημέρα τους.
Σε σχολείο της περιοχής της Ουψάλα, το προσωπικό της τραπεζαρίας ζήτησε να συμμετάσχει στο πρόγραμμα, αφού παρατήρησε αλλαγές στη συμπεριφορά των μαθητών. Όπως περιγράφεται στην παρουσίαση του Πανεπιστημίου, τα παιδιά ήταν πιο ήρεμα, υπήρχε λιγότερη αναστάτωση και παρέμεναν περισσότερο χρόνο στον χώρο του φαγητού.
Αντίστοιχα, στο σχολείο Treklangen, που συμμετείχε στην ανάπτυξη του IBIS, οι εκπαιδευτικοί ανέφεραν μεγαλύτερη συμμετοχή των μαθητών στα μαθήματα και βελτίωση του κλίματος στην τάξη και στην τραπεζαρία.
Γιατί η σταθερότητα είναι τόσο σημαντική για ορισμένα παιδιά;
Η δομή και η προβλεψιμότητα μπορούν να έχουν ιδιαίτερη σημασία για παιδιά που βιώνουν άγχος ή έχουν νευροαναπτυξιακές διαταραχές, όπως η ΔΕΠΥ και ο αυτισμός.
Όταν οι κανόνες είναι ξεκάθαροι και η καθημερινότητα έχει μια σταθερή ροή, τα παιδιά γνωρίζουν καλύτερα τι πρόκειται να συμβεί και τι αναμένεται από αυτά. Αυτό μπορεί να περιορίσει την αβεβαιότητα και να διευκολύνει τη συμμετοχή τους στη σχολική ζωή.
Το πρόγραμμα IBIS δίνει, επομένως, έμφαση όχι μόνο στη διαχείριση της συμπεριφοράς, αλλά και στη δημιουργία ενός περιβάλλοντος στο οποίο περισσότεροι μαθητές μπορούν να αισθάνονται ότι ανήκουν.
Μπορεί η πειθαρχία να ξεκινήσει πριν εμφανιστεί το πρόβλημα;
Αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη αλλαγή στον τρόπο σκέψης που προτείνει η συγκεκριμένη προσέγγιση. Αντί να αντιμετωπίζουμε κάθε δύσκολη συμπεριφορά ως ένα μεμονωμένο περιστατικό, εξετάζουμε τι μπορεί να κάνει το σχολικό περιβάλλον ώστε να προλάβει τις εντάσεις.
Η προσέγγιση δεν υπόσχεται ότι θα εξαφανιστούν οι συγκρούσεις ή οι δυσκολίες μέσα στην τάξη. Υπενθυμίζει, όμως, ότι η πειθαρχία δεν χρειάζεται να στηρίζεται αποκλειστικά στον φόβο της τιμωρίας.
Χρειάζεται σχέσεις εμπιστοσύνης, συνέπεια, σαφή όρια και ενήλικες που δείχνουν στα παιδιά όχι μόνο τι δεν πρέπει να κάνουν, αλλά και ποια συμπεριφορά μπορούν να επιλέξουν στη θέση της.
Και αυτή είναι μια διαφορετική οπτική για το σχολείο: όχι μια τάξη όπου τα παιδιά απλώς φοβούνται να κάνουν λάθος, αλλά ένα περιβάλλον όπου μαθαίνουν σταδιακά να συνεργάζονται και να αναλαμβάνουν την ευθύνη των πράξεών τους.