Η ζάχαρη ήρθε στην Κύπρο τον 10ο αιώνα από την Αίγυπτο. Αναπτύχθηκε, όμως, περισσότερο μετά το 1291, χρονιά κατά την οποία οι τελευταίες χριστιανικές κτίσεις της Συρίας «έπεσαν» και οι Σταυροφόροι μετέφεραν τις φυτείες ζαχαροκάλαμου στην Ευρώπη και την Κύπρο.
Τα μεγαλύτερα κέντρα παραγωγής ζαχαροκάλαμου βρίσκονταν τότε στην Επισκοπή, το Κολόσσι, τα Κόυκλια, την Αχέλεια, τη Χρυσοχού και τη Λάπηθο.
Αν και οι παραγωγοί και κάτοχοι των φυτειών δεν ήταν Κύπριοι, η παραγωγή ζάχαρης έγινε κινητήριος δύναμη για την οικονομία του νησιού με τους Ευρωπαίους να λένε ότι η Κύπρος παρήγαγε τόση ζάχαρη που θα μπορούσε να ταΐσει όλο το χριστιανικό κόσμο.
Ο ζαχαρόμυλος του Κολοσσιού
Ο ζαχαρόμυλος στο χωριό Κολλόσι είναι ένας από τους πιο γνωστούς και ανήκε και σε εκείνους με την μεγαλύτερη παραγωγή.
Βρίσκεται ελάχιστα μέτρα μακριά από το Κάστρο του Κολοσσίου και ανήκε στο Τάγμα των Ιωαννιτών Ιπποτών.
Το κάστρο και ο ζαχαρόμυλος βρίσκονται 11, περίπου, χιλιόμετρα δυτικά της Λεμεσού και αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα μεσαιωνικά έργα που σώζονται στην Κύπρο.
Οι εγκαταστάσεις του ζαχαρόμυλου χρονολογούνται από το 14ο αιώνα και ανάμεσά τους διασώσονται τα κυριότερα τμήματα ενός Μεσαιωνικού Εργοστασίου ζάχαρης:
- το υδραγωγείο
- τον ζαχαρόμυλο και
- το διϋλιστήριο ζάχαρης
Πρόκειται για ένα να μακρόστενο θολωτό οικοδόμημα από πελεκητή ασβεστολιθική πέτρα, με μυτερό θόλο και αψιδωτά ανοίγματα στις τρεις πλευρές. Η συνολική του επιφάνεια είναι γύρω στα 150 τετραγωνικά μέτρα.
Το κυριότερο οικοδόμημα είναι το εργοστάσιο επεξεργασίας της ζάχαρης που είναι μια μακρόστενη πετρόκτιστη καμαροσκέπαστη αίθουσα, από την οποία σήμερα σώζονται μερικά ερείπια.
Μία επιγραφή που βρίσκεται εντοιχισμένη στη νότια εξωτερική πλευρά του κτηρίου αναφέρει ότι αυτό επιδιορθώθηκε το 1591 όταν κυβερνήτης της Κύπρου ήταν ο Πασάς Μουράτ.
Στο βόρειο τμήμα της συγκεκριμένης αίθουσας βρίσκονται τα ερείπια του νερόμυλου και του υδραγωγείου. Το τελευταίο, μάλιστα, σώζεται σε εξαιρετική κατάσταση και χρονολογείται μεταξύ του 1365 και του 1374.
Πώς λειτουργούσε ο ζαχαρόμυλος
Ο μύλος τροφοδοτείτο με νερό από τον ποταμό Κούρη χάρη στο μεσαιωνικό
υδραγωγείο.
Το νερό, ως κινητήρια δύναμη κινούσε την μυλόπετρα που άλεθε το ζαχαροκάλαμο, αφού του είχαν αφαιρεθεί τα φύλλα και είχε κοπεί σε μικρά κομμάτια.
Ακολούθως το ζαχαροκάλαμο συμπιεζόταν και ο χυμός έρεε σε μεγάλα καζάνια σε εστίες, όπου και έβραζε.
Σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, ο χυμός έβραζε (η λεγόμενη μολάσσα) δύο με τρεις φορές και έτσι παρήγαγαν ζάχαρη δύο ή και τριών ποιοτήτων.
Όσο πιο πολύ έβραζε, τόσο πιο ξανθή γινόταν η ζάχαρη. Έχυναν, έπειτα, τη ζάχαρη στους μικρούς πίθους, αφού τοποθετούσαν πάνω από αυτούς ένα πήλινο «χωνί».
Με τους σεισμούς που ακολούθησαν στη Λεμεσό το 1567 και ΄68 έγιναν σοβαρές ζημιές στο εργοστάσιο. Σύμφωνα με τις ανασκαφές που διεξάγονται, εικάζεται ότι για ένα διάστημα, επί Τουρκοκρατίας και ίσως επί Αγγλοκρατίας, είχε μάλλον μετατραπεί σε αλευρόμυλο.
Ωράριο λειτουργίας
Το κάστρο και ο ζαχαρόμυλος είναι ανοιχτά για το κοινό, το οποιο μπορεί να τα επισκέπτεται καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου, εκτός από τις 25 Δεκεμβρίου, την 1η Ιανουραίου και την ημέρα του Πάσχα.
- Χειμερινό: 16 Σεπτεμβρίου – 15 Απριλίου, Καθημερινά: 08:30 – 17:00
- Θερινό: 16 Απριλίου – 15 Σεπτεμβρίου, Καθημερινά: 08:30 – 19:00
Κολόσσι, επαρχία Λεμεσού