Υπάρχουν παιδιά που μπορούν να περάσουν ολόκληρο το πρωινό στο σχολείο χωρίς ιδιαίτερα προβλήματα, να ακούσουν τη δασκάλα τους, να συνεργαστούν με τους φίλους τους και να ακολουθήσουν κανόνες.
Μόλις όμως επιστρέψουν στο σπίτι, η εικόνα αλλάζει.
Ένα «όχι» μπορεί να οδηγήσει σε κλάμα. Μια απλή οδηγία μπορεί να προκαλέσει θυμό. Το παιδί μπορεί να φωνάξει, να χτυπήσει πόρτες, να απαιτήσει πράγματα ή να ξεσπάσει για κάτι που στους γονείς φαίνεται εντελώς ασήμαντο.
Και πολλές μαμάδες αναρωτιούνται:
«Γιατί μαζί μου συμπεριφέρεται έτσι;»
Η απάντηση δεν είναι ότι η μαμά κάνει απαραίτητα κάτι λάθος. Αντίθετα, σε αρκετές περιπτώσεις η έντονη συναισθηματική αντίδραση εμφανίζεται ακριβώς μέσα στη σχέση όπου το παιδί αισθάνεται μεγαλύτερη ασφάλεια.
Όταν το παιδί «κρατιέται» όλη μέρα
Ένα παιδί μπορεί να καταβάλλει μεγάλη προσπάθεια για να ακολουθεί κανόνες και να διαχειρίζεται τα συναισθήματά του όταν βρίσκεται στο σχολείο ή με ανθρώπους που δεν είναι οι βασικοί φροντιστές του.
Όταν επιστρέφει στο οικείο περιβάλλον του, η συσσωρευμένη ένταση μπορεί να βγει στην επιφάνεια.
Δεν σημαίνει ότι το παιδί αποφασίζει συνειδητά:
«Τώρα που ήρθε η μαμά, θα ξεσπάσω».
Τα μικρά παιδιά ακόμη μαθαίνουν να αναγνωρίζουν, να εκφράζουν και να ρυθμίζουν τα συναισθήματά τους. Όταν κουράζονται, πεινούν ή έχουν περάσει μια δύσκολη ημέρα, η ικανότητά τους να διαχειριστούν την απογοήτευση μειώνεται ακόμη περισσότερο.
Γι’ αυτό ένα παιδί μπορεί να είναι συνεργάσιμο για ώρες και να καταρρεύσει μόλις φτάσει στο σπίτι.
Η μαμά είναι συχνά το «ασφαλές μέρος»
Υπάρχει και ένας ακόμη σημαντικός παράγοντας: η σχέση ασφάλειας.
Η ασφαλής προσκόλληση χτίζεται μέσα από σταθερές και προστατευτικές σχέσεις με τους βασικούς φροντιστές. Αυτές οι σχέσεις βοηθούν τα παιδιά να αισθάνονται ότι μπορούν να αναζητήσουν υποστήριξη όταν τα συναισθήματά τους γίνονται υπερβολικά.
Αυτό μπορεί να εξηγεί γιατί ένα μικρό παιδί συμπεριφέρεται διαφορετικά στη μαμά του σε σχέση με έναν δάσκαλο, μια babysitter ή ακόμη και έναν συγγενή.
Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής σημειώνει χαρακτηριστικά ότι δεν είναι ασυνήθιστο ένα παιδί να φαίνεται πολύ πιο «ήσυχο» με έναν φροντιστή, ενώ με τον γονιό δοκιμάζει περισσότερο τα όρια.
Με απλά λόγια:
Το παιδί μπορεί να νιώθει αρκετά ασφαλές ώστε να δείξει στη μαμά και τα δύσκολα συναισθήματά του.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι η μαμά πρέπει να ανέχεται οποιαδήποτε συμπεριφορά.
Δεν σημαίνει ότι πρέπει να αφήνουμε το παιδί να κάνει ό,τι θέλει
Εδώ βρίσκεται μια πολύ σημαντική λεπτομέρεια.
Το ότι ο θυμός είναι φυσιολογικός δεν σημαίνει ότι κάθε συμπεριφορά είναι αποδεκτή.
Ένα παιδί μπορεί να είναι θυμωμένο.
Μπορεί να κλάψει.
Μπορεί να πει «σε μισώ» πάνω στην ένταση της στιγμής.
Δεν μπορεί όμως να χτυπά, να δαγκώνει, να κλωτσάει ή να καταστρέφει πράγματα.
Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής συστήνει στους γονείς να αναγνωρίζουν το συναίσθημα, αλλά παράλληλα να βάζουν σαφή και σταθερά όρια στη συμπεριφορά.
Μια φράση όπως:
«Καταλαβαίνω ότι είσαι πολύ θυμωμένος. Δεν θα σε αφήσω όμως να με χτυπήσεις»
μπορεί να κάνει ακριβώς αυτό: να αναγνωρίσει το συναίσθημα χωρίς να δικαιολογεί την επιθετική συμπεριφορά.
Γιατί ο θυμός ξεσπά συχνά μετά το σχολείο;
Μερικές φορές η εξήγηση είναι πολύ πιο απλή από όσο φανταζόμαστε.
Το παιδί μπορεί να είναι:
- κουρασμένο,
- πεινασμένο,
- υπερβολικά διεγερμένο,
- απογοητευμένο από κάτι που συνέβη μέσα στην ημέρα,
- αγχωμένο,
- γεμάτο ερεθίσματα,
- ή απλώς να έχει εξαντλήσει τα αποθέματα υπομονής του.
Η κούραση και η πείνα είναι γνωστοί παράγοντες που μπορούν να κάνουν τα ξεσπάσματα πιο πιθανά.
Γι’ αυτό πολλές φορές το «με το που μπαίνει στο σπίτι γίνεται άλλος άνθρωπος» δεν είναι υπερβολή των γονιών. Μπορεί πράγματι το παιδί να έχει φτάσει στο τέλος της ημέρας στα όριά του.
Και τι γίνεται όταν η μαμά λέει συνεχώς «όχι»;
Υπάρχει και μια άλλη πλευρά.
Η μαμά μπορεί να είναι ο άνθρωπος που αναλαμβάνει μεγάλο μέρος των καθημερινών ορίων:
«Ώρα για μπάνιο».
«Κλείσε το tablet».
«Πλύνε τα δόντια σου».
«Μάζεψε τα παιχνίδια σου».
«Δεν μπορούμε να αγοράσουμε αυτό το παιχνίδι».
«Ώρα για ύπνο».
Είναι επομένως λογικό ένα παιδί να συνδέει τον συγκεκριμένο γονιό με περισσότερες απαγορεύσεις και μεταβάσεις μέσα στην ημέρα.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει να σταματήσουν τα όρια.
Τα παιδιά χρειάζονται σαφείς και συνεπείς κανόνες, καθώς οι σταθερές αντιδράσεις των γονιών τα βοηθούν να μάθουν τι επιτρέπεται και τι όχι.
Το «σε μισώ, μαμά» δεν πρέπει πάντα να το παίρνετε κυριολεκτικά
Ιδιαίτερα στα μικρότερα παιδιά, οι λέξεις δεν έχουν πάντα το ίδιο συναισθηματικό βάρος που έχουν για έναν ενήλικα.
Όταν ένα παιδί φωνάζει:
«Δεν σε αγαπάω!»
ή
«Σε μισώ!»
μπορεί στην πραγματικότητα να προσπαθεί να εκφράσει:
«Είμαι πολύ θυμωμένος μαζί σου».
«Δεν μου αρέσει αυτό που μου είπες».
«Ήθελα να γίνει το δικό μου».
«Δεν μπορώ να διαχειριστώ αυτό που νιώθω».
Δεν χρειάζεται λοιπόν ο γονιός να απαντήσει με θυμό ή να μπει σε έναν διαγωνισμό του τύπου «κι εγώ δεν σε αγαπάω όταν μου μιλάς έτσι».
Πιο χρήσιμο είναι να μεταφράσει το συναίσθημα:
«Είσαι πολύ θυμωμένος επειδή σου είπα ότι τελείωσε το παιχνίδι. Το καταλαβαίνω.»
Τι να κάνετε όταν το παιδί ξεσπά
Το πρώτο και σημαντικότερο είναι να προσπαθήσετε να μην μπείτε κι εσείς στην ίδια ένταση.
Δεν είναι εύκολο. Ιδιαίτερα όταν ένας γονιός είναι κουρασμένος και ακούει φωνές για πολλοστή φορά μέσα στην ημέρα.
Όμως, όταν το παιδί βρίσκεται σε έντονη συναισθηματική φόρτιση, οι μεγάλες εξηγήσεις και τα κηρύγματα συνήθως δεν βοηθούν.
Μπορείτε να:
1. Μιλήσετε λίγο και ήρεμα.
«Βλέπω ότι είσαι πολύ θυμωμένος.»
2. Βάλετε το όριο.
«Μπορείς να θυμώνεις, αλλά δεν μπορείς να χτυπάς.»
3. Δώσετε χρόνο να ηρεμήσει.
4. Μιλήσετε αργότερα για το τι συνέβη.
Η προσέγγιση της «συναισθηματικής καθοδήγησης» περιλαμβάνει την αναγνώριση του συναισθήματος, την ονομασία του και στη συνέχεια την αντιμετώπιση της ανάγκης ή του προβλήματος.
Μην κάνετε τη μαμά τον «κακό» της οικογένειας
Ένα συνηθισμένο λάθος είναι να δημιουργείται ένας ρόλος όπου ο ένας γονιός είναι πάντα αυτός που βάζει τα όρια και ο άλλος εκείνος που «σώζει» την κατάσταση.
Για παράδειγμα:
«Άσε το παιδί, θα το κάνω εγώ».
ή
«Μη φωνάζεις, η μαμά πάλι σε μάλωσε».
Αυτό μπορεί να δυσκολέψει ακόμη περισσότερο τη σχέση του παιδιού με τον γονιό που βάζει τα περισσότερα όρια.
Ιδανικά, οι γονείς χρειάζεται να παρουσιάζουν μια όσο γίνεται κοινή και σταθερή στάση απέναντι στους βασικούς κανόνες.
Και η μαμά χρειάζεται χώρο να κουραστεί
Υπάρχει κάτι που συχνά ξεχνάμε όταν μιλάμε για τη συμπεριφορά των παιδιών:
και ο γονιός έχει συναισθήματα.
Το να είσαι ο «ασφαλής άνθρωπος» του παιδιού δεν σημαίνει ότι πρέπει να είσαι ακούραστος, αλάνθαστος και πάντα ήρεμος.
Οι ειδικοί στην ανάπτυξη τονίζουν ότι τα παιδιά μαθαίνουν πολλά παρατηρώντας τον τρόπο με τον οποίο οι ενήλικες διαχειρίζονται το δικό τους στρες και τα συναισθήματά τους. Ακόμη και η αποκατάσταση μετά από ένα λάθος —για παράδειγμα μια ειλικρινής συγγνώμη— μπορεί να ενισχύσει την εμπιστοσύνη και τη σχέση.
Αν λοιπόν η μαμά φωνάξει κάποια στιγμή:
«Συγγνώμη που φώναξα. Ήμουν πολύ κουρασμένη και δεν το χειρίστηκα σωστά»
δεν χάνει το κύρος της.
Αντίθετα, δίνει στο παιδί ένα πολύ σημαντικό μάθημα: οι άνθρωποι κάνουν λάθη και μπορούν να τα διορθώνουν.
Πότε ο θυμός χρειάζεται περισσότερη προσοχή;
Τα ξεσπάσματα και η έντονη αντίδραση αποτελούν μέρος της φυσιολογικής ανάπτυξης, ιδιαίτερα στις μικρότερες ηλικίες. Ωστόσο, υπάρχουν περιπτώσεις όπου η συμπεριφορά αξίζει να συζητηθεί με παιδίατρο ή ειδικό ψυχικής υγείας.
Για παράδειγμα, όταν οι εκρήξεις είναι πολύ συχνές ή εξαιρετικά έντονες, όταν υπάρχει συστηματική επιθετικότητα, όταν επηρεάζονται σημαντικά το σχολείο και οι σχέσεις του παιδιού ή όταν ο γονιός αισθάνεται ότι δεν μπορεί πλέον να διαχειριστεί την κατάσταση.
Το σημαντικό είναι να μη βιαστεί ο γονιός να βάλει ταμπέλα στο παιδί.
Η έντονη συμπεριφορά μπορεί να έχει πολλές αιτίες και χρειάζεται να εξετάζεται συνολικά.
Τελικά, γιατί «τα βάζει» περισσότερο με τη μαμά;
Ίσως η πιο ανακουφιστική απάντηση για πολλές μητέρες είναι αυτή:
Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η μαμά κάνει κάτι λάθος.
Ένα παιδί μπορεί να ξεσπά περισσότερο στον άνθρωπο με τον οποίο νιώθει οικειότητα και ασφάλεια, ιδιαίτερα όταν είναι κουρασμένο και έχει ήδη προσπαθήσει να διαχειριστεί πολλά συναισθήματα μέσα στην ημέρα.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο γονιός πρέπει να αποδέχεται τα πάντα.
Η ισορροπία βρίσκεται στο:
«Σε βλέπω, σε ακούω, καταλαβαίνω ότι θυμώνεις — αλλά εξακολουθώ να σου βάζω όρια».
Και ίσως αυτή να είναι μία από τις πιο δύσκολες αλλά και πιο σημαντικές δουλειές της γονεϊκότητας: να μπορείς να αντέχεις τα μεγάλα συναισθήματα του παιδιού χωρίς να χάνεις ούτε τη δική σου ψυχραιμία ούτε τα όρια που χρειάζεται.